This page was last modified on 20 June 2016, at 12:58.

Polska:Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Z Eurydice

Wprowadzenie Polska

Contents

Polska:Uwarunkowania polityczne, społeczne i ekonomiczne oraz kierunki rozwoju

Polska:Rys historyczny

Polska:Główne instytucje wykonawcze i ustawodawcze

Polska:Ludność: sytuacja demograficzna, języki, wyznania

Polska:Sytuacja polityczna i gospodarcza

Polska:Organizacja systemu edukacji. Administracja edukacyjna

Polska:Zasady i podstawy prawne systemu edukacji

Polska:Strategia uczenia się przez całe życie

Polska:Organizacja i struktura systemu edukacji

Polska:Organizacja prywatnej edukacji

Polska:Krajowe Ramy Kwalifikacji

Polska:Zarządzanie i kierowanie edukacją na szczeblu krajowym i/lub regionalnym (szczebel województwa)

Polska:Zarządzanie i kierowanie edukacją na szczeblu lokalnym (szczebel gminy i powiatu) i/lub instytucjonalnym (szkołą/placówką oświatową/uczelnią)

Polska:Dane statystyczne dotyczące organizacji i administracji systemu edukacji

Polska:Finansowanie edukacji

Polska:Finansowanie wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Finansowanie szkolnictwa wyższego

Polska:Finansowanie kształcenia dorosłych

Polska:Wczesna edukacja i opieka (ECEC)

Polska:Organizacja opieki w żłobkach

Polska:Kształcenie na poziomie żłobków

Polska:System oceniania na poziomie żłobków

Polska:Organizacja edukacji i opieki na poziomie przedszkoli

Polska:Kształcenie na poziomie przedszkoli

Polska:System oceniania na poziomie przedszkoli

Polska:Warianty organizacyjne i struktury alternatywne na poziomie wczesnej edukacji i opieki

Polska:Szkolnictwo podstawowe

Polska:Organizacja szkolnictwa podstawowego

Polska:Kształcenie na poziomie szkół podstawowych

Polska:System oceniania w szkołach podstawowych

Polska:Warianty organizacyjne oraz struktury alternatywne w szkolnictwie podstawowym

Polska:Szkolnictwo średnie i policealne

Polska:Organizacja szkolnictwa średniego I stopnia

Polska:Kształcenie na poziomie szkół średnich I stopnia

Polska:System oceniania w szkołach średnich I stopnia

Polska:Organizacja ogólnokształcącego szkolnictwa średniego II stopnia

Polska:Kształcenie na poziomie ogólnokształcących szkół średnich II stopnia

Polska:System oceniania w ogólnokształcących szkołach średnich II stopnia

Polska:Organizacja zawodowego szkolnictwa średniego II stopnia

Polska:Kształcenie na poziomie zawodowych szkół średnich II stopnia

Polska:System oceniania w zawodowych szkołach średnich II stopnia

Polska:Organizacja szkolnictwa policealnego

Polska:Kształcenie na poziomie szkół policealnych

Polska:System oceniania w szkołach policealnych

Polska:Szkolnictwo wyższe

Polska:Rodzaje instytucji szkolnictwa wyższego

Polska:Studia wyższe I stopnia

Polska:Studia licencjackie i inżynierskie

Polska:Kolegia

Polska:Studia wyższe II stopnia

Polska:Jednolite studia magisterskie

Polska:Studia doktoranckie

Polska:Kształcenie dorosłych

Polska:Podział odpowiedzialności

Polska:Bieżące priorytety polityczne

Polska:Instytucje kształcenia dorosłych

Polska:Programy kształcenia dorosłych

Polska:Zatwierdzanie efektów kształcenia w edukacji pozaformalnej i nieformalnej

Polska:Nauczyciele

Polska:Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Kształcenie nauczycieli akademickich

Polska:Warunki pracy nauczycieli akademickich

Polska:Doskonalenie zawodowe nauczycieli akademickich

Polska:Kształcenie nauczycieli edukacji dorosłych

Polska:Warunki pracy nauczycieli w szkolnictwie dla dorosłych

Polska:Doskonalenie zawodowe nauczycieli edukacji dorosłych

Polska:Kadra kierownicza i inni pracownicy sektora edukacji

Polska:Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Pozostały personel w placówkach wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej i personel współpracujący z tymi placówkami

Polska:Kadra odpowiedzialna za poradnictwo we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Kadra monitorująca jakość kształcenia (nadzór pedagogiczny) we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Kadra kierownicza w szkolnictwie wyższym

Polska:Pozostały personel w szkolnictwie wyższym

Polska:Kadra kierownicza w kształceniu dorosłych

Polska:Pozostały personel w kształceniu dorosłych

Polska:Zapewnianie jakości kształcenia

Polska:Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Zapewnienie jakości kształcenia w szkolnictwie wyższym

Polska:Zapewnianie jakości kształcenia w kształceniu dorosłych

Polska:Wsparcie pedagogiczne i poradnictwo

Polska:Kształcenie integracyjne na poziomie wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Kształcenie specjalne na poziomie wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Środki wsparcia dla uczniów ze środowisk defaworyzowanych na poziomie wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Orientacja i poradnictwo na poziomie wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Środki wsparcia dla studentów ze środowisk defaworyzowanych

Polska:Orientacja i poradnictwo na poziomie szkolnictwa wyższego

Polska:Środki wsparcia dla słuchaczy ze środowisk defaworyzowanych

Polska:Orientacja i poradnictwo w kształceniu dorosłych

Polska:Mobilność i umiędzynarodowienie

Polska:Mobilność: programy, projekty, inicjatywy we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Mobilność: programy, projekty, inicjatywy w szkolnictwie wyższym

Polska:Mobilność: programy, projekty, inicjatywy w kształceniu dorosłych

Polska:Wymiar międzynarodowy: programy nauczania, partnerstwa, sieci we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej

Polska:Wymiar międzynarodowy: programy nauczania, partnerstwa, sieci w szkolnictwie wyższego

Polska:Wymiar międzynarodowy: programy nauczania, partnerstwa, sieci w kształceniu dorosłych

Polska:Umowy dwustronne i współpraca globalna

Polska:Bieżące reformy

Polska:Reformy w dziedzinie wczesnej edukacji i opieki

Polska:Reformy w dziedzinie edukacji szkolnej

Polska:Reformy w dziedzinie kształcenia zawodowego i edukacji dorosłych

Polska:Reformy w dziedzinie studiów wyższych

Polska:Reformy w dziedzinie kompetencji przekrojowych i zatrudnialności

Polska:Perspektywa europejska

Polska:Legislacja

Polska:Instytucje

<index>

Regulacje prawne przewidują jednakowe rozwiązania dotyczące zapewniania jakości w sektorach wczesnej opieki i edukacji oraz edukacji szkolnej. Rozwiązania te obejmują trzy następujące główne elementy, które podlegają odrębnym szczegółowym regulacjom prawnym i służą nieco innym szczegółowym celom, choć ich wspólnym ogólnym celem jest podnoszenie jakości kształcenia:

  • system nadzoru pedagogicznego, który polega na:
    • obserwowaniu, analizowaniu i ocenianiu przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek;
    • ocenianiu stanu i warunków działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej przedszkoli, szkół i placówek oraz nauczycieli;
    • udzielaniu pomocy przedszkolom, szkołom i placówkom oraz nauczycielom w wykonywaniu ich zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych;
    • inspirowaniu nauczycieli do innowacji pedagogicznych, metodycznych i organizacyjnych;
  • wewnętrzna ocena indywidualnych nauczycieli;
  • zewnętrzne ocenianie uczniów.

System nadzoru pedagogicznego

Obecny system nadzoru pedagogicznego został wprowadzony od roku szkolnego 2009/10 rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 października 2009 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego, a obecnie funkcjonuje na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego. System ten ma wspierać rozwój przedszkoli, szkół i placówek, przyczyniać się w ten sposób do podnoszenia jakości kształcenia i wyrównywania szans edukacyjnych oraz zapewniać możliwość wszechstronnego rozwoju uczniów i nauczycieli, a równocześnie ułatwiać tworzenie i prowadzenie polityki edukacyjnej opartej na porównywalnych danych o całym systemie oświaty. Przyjęte rozwiązania tworzą zintegrowany system zewnętrznego i wewnętrznego zapewniania jakości, obejmujący zarówno wczesną opiekę i edukację, jak i edukację szkolną, a w obrębie tych sektorów zarówno publiczne, jak i niepubliczne przedszkola i szkoły. W systemie tym wyodrębnia się trzy wzajemne powiązane formy sprawowania nadzoru pedagogicznego:

  • ewaluację opartą na jednolitych, określonych w przepisach wymaganiach, która jest ukierunkowana na jakość działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej statutowej działalności przedszkoli, szkół i placówek;
  • kontrolę przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej przedszkoli, szkół i placówek oraz nauczycieli;
  • wspomaganie pracy przedszkoli, szkół i placówek oraz nauczycieli w zakresie ich działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej.

Wszystkie te trzy zadania są obowiązkowo wykonywane zarówno przez zewnętrzne organy nadzoru pedagogicznego w odniesieniu do przedszkoli, szkół i placówek (zewnętrzne zapewnianie jakości), jak i w obrębie danego przedszkola, szkoły lub placówki przez jego/jej dyrektora, we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą i innymi nauczycielami, w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego (wewnętrzne zapewnianie jakości). Wyniki ewaluacji wewnętrznej są uwzględniane w ewaluacjach zewnętrznych.

Ocena nauczycieli

Również rozwiązania dotyczące oceny indywidualnych nauczycieli są jednakowe dla nauczycieli zatrudnionych w sektorach wczesnej opieki i edukacji oraz edukacji szkolnej. Ocena nauczycieli jest wpisana częściowo w system nadzoru pedagogicznego, a częściowo w system awansu zawodowego nauczycieli. Wyodrębnia się ocenę pracy i ocenę dorobku zawodowego nauczyciela. Obowiązkowa ocena pracy nauczyciela jest dokonywana przez dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego, a tym samym służy ona bezpośrednio podnoszeniu jakości kształcenia i stanowi jeden z mechanizmów wewnętrznego zapewniania jakości. Ten rodzaj oceny jest uregulowany przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 – Karta Nauczyciela i rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 grudnia 2012 r. w sprawie kryteriów i trybu dokonywania oceny pracy nauczyciela, trybu postępowania odwoławczego oraz składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego. Z kolei zgodnie z Kartą Nauczyciela i rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2013 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli obowiązkową ocenę dorobku zawodowego przeprowadza dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki w przypadku, gdy nauczyciel ubiega się o kolejny stopień awansu zawodowego, a w związku z tym jest ona pośrednio związana z zapewnianiem jakości.

Zewnętrzne ocenianie uczniów

System zewnętrznego oceniania uczniów, dotyczący wyłącznie edukacji szkolnej, funkcjonuje obecnie na podstawie ustawy z 25 lipca 1998 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty i rozporządzeń Ministra Edukacji z dnia 27 kwietnia i 25 czerwca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania, odpowiednio, egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie oraz sprawdzianu, egzaminu gimnazjalnego i egzaminu maturalnego. System ten ma na celu poprawę jakości kształcenia, wsparcie procesu diagnozowania osiągnięć ucznia oraz zapewnienie porównywalności wyników kształcenia w skali kraju. Wyniki egzaminów zewnętrznych, które pozwalają obiektywnie mierzyć i oceniać efekty pracy szkół, są uwzględniane w zewnętrznym i wewnętrznym zapewnianiu jakości w ramach nadzoru pedagogicznego, ułatwiając samym szkołom oraz władzom oświatowym podjęcie działań służących podnoszeniu jakości kształcenia. System zewnętrznej oceny uczniów obejmuje następujące standaryzowane sprawdziany/egzaminy zewnętrzne: sprawdzian na zakończenie szkoły podstawowej, egzamin na zakończenie gimnazjum (szkoły średniej I stopnia), egzamin maturalny na zakończenie szkoły średniej II stopnia (z wyjątkiem zasadniczej szkoły zawodowej) oraz egzaminy zawodowe m.in. dla uczniów lub absolwentów zawodowej szkoły średniej II stopnia i szkoły policealnej. Zgodnie z projektem zmian przedstawionym Radzie Ministrów przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w kwietniu 2016 r., sprawdzian na zakończenie szkoły podstawowej ma zostać zlikwidowany od 2017 r. Szczegółowe informacje o ocenie uczniów w rozdziałach 5.3, 6.3, 6.6 i 6.9.

Reformy w ostatniej dekadzie

Najważniejsze reformy w ostatniej dekadzie dotyczyły systemu nadzoru pedagogicznego. Istniejący przed 2009 r. system nadzoru pedagogicznego był modyfikowany na podstawie rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej z lat 1999, 2004 i 2006. Początkowo system obejmował jedynie ocenę stopnia spełniania wymagań wynikających z zadań przedszkoli, szkół czy innych placówek, a dopiero od 2004 r. ewaluację ich działań w odniesieniu do przyjętych celów i pod kątem podnoszenia jakości. Przepisy te nie określały jednak jednoznacznie zadań w zakresie nadzoru pedagogicznego ani zasad i narzędzi zapewniania jakości w ramach nadzoru. W rezultacie tego zewnętrzny nadzór pedagogiczny polegał głównie na badaniu zgodności działań przedszkoli, szkół i placówek z przepisami prawa, a w niewystarczającym stopniu skupiał się na ocenie jakości ich pracy i nie zapewniał im właściwego wsparcia w celu podniesienia jakości kształcenia oraz realizowania planów poprawy i rozwoju.

Rozwiązania wprowadzone w 2009 r., w szczególności ewaluacja ukierunkowana na badanie procesów przebiegających w przedszkolu lub szkole i ich wpływu na osiągane efekty, umożliwiają efektywną analizę i ocenę efektów działalności szkół i placówek, zgodnie z założeniami nadzoru pedagogicznego. Przez pierwsze trzy lata aspekty podlegające ewaluacji były podzielone na cztery obszary: efekty działalności dydaktycznej, wychowawczej, opiekuńczej i innej przedszkola, szkoły lub placówki, procesy zachodzące w przedszkolu, szkole lub placówce, funkcjonowanie przedszkola, szkoły lub placówki oraz zarządzanie przedszkolem, szkołą lub placówką. W każdym z czterech obszarów wyodrębniono kilka aspektów (np. nabywanie przez dzieci / uczniów wiadomości i umiejętności, ich aktywność na zajęciach i respektowanie norm społecznych w pierwszym obszarze). W 2013 r., na mocy znowelizowanych przepisów zdefiniowano 12 blokowych wymagań dla przedszkoli, szkół i placówek, które pokrywają się w dużej mierze z aspektami uwzględnionymi wcześniej we wspomnianych czterech obszarach. Aktualnie obowiązujący zestaw 12 wymagań określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 6 sierpnia 2015 r. w sprawie wymagań dla szkół i placówek. Wymagania te nie obejmują wszystkich aspektów funkcjonowania przedszkoli, szkół i placówek, wskazując jedynie na ich najważniejsze cele, kierunki działań i zadania (zob. szczegółowe informacje w podrozdziale „Podejścia i metody zapewniania jakości” niżej).

Ponadto w aktualnym rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2015 r. zrezygnowano z określania poziomu spełniania wymagań przez przedszkola, szkoły i placówki w pięciostopniowej skali (od niskiego do bardzo wysokiego), obowiązującej w poprzednich latach. Podkreślając, że ewaluacja powinna opierać się na podejściu kształtującym, a nie sumującym, Ministerstwo Edukacji uznało, że ocena w skali nie służyła w dostatecznej mierze podnoszeniu jakości pracy przedszkoli, szkół i placówek i ich rozwojowi. Skupiała ich uwagę w większym stopniu na zasadności przyznanej oceny niż na autorefleksji i autoanalizie, tworzeniu planu rozwoju i wprowadzaniu zmian. Oceny w skali nie zawsze były porównywalne i bardziej zachęcały do etykietowania i rankingowania niż refleksji nad rozwojem szkół. W niektórych wypadkach mogły także powodować takie niekorzystne zjawiska jak postawy niechętne ewaluacji czy tendencja do przedstawiania w trakcie ewaluacji informacji niezgodnych ze stanem faktycznym z obawy przed negatywną oceną. Zgodnie z nowym rozporządzeniem raporty z ewaluacji przedstawiają wyniki i wnioski z ewaluacji, wraz z ustaleniem, czy przedszkole, szkoła lub placówka spełnia badane wymagania, wskazując w ten sposób obszary, w których działa dobrze, i te, które wymagają poprawy.

Wprowadzanie i funkcjonowanie nowego systemu nadzoru pedagogicznego i inne działania służące zapewnianiu jakości na poziomie krajowym są wspierane w ramach projektów współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego (Program Operacyjny „Kapitał Ludzki”). W projekcie „Program wzmocnienia efektywności systemu nadzoru pedagogicznego i oceny jakości pracy w szkołach”, którego głównym partnerem jest Ośrodek Rozwoju Edukacji (http://www.ore.edu.pl), powstał portal „Nadzór Pedagogiczny – System Ewaluacji Oświaty” (http://www.npseo.pl). W portalu można znaleźć nie tylko wszelkie informacje o nowym systemie nadzoru i raporty z ewaluacji poszczególnych placówek oświatowych, ale także publikacje przedstawiające zalecane rozwiązania (np. „Model i zalecany przebieg ewaluacji zewnętrznej szkół oraz placówek”), rozmaite materiały szkoleniowe i analityczne oraz informacje o konferencjach, seminariach, szkoleniach i wizytach studyjnych. Z kolei w ramach projektu realizowanego przez Krajowy Ośrodek Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej (http://www.koweziu.edu.pl) opracowane zostały „Standardy jakości kształcenia zawodowego” (2013). Jest to narzędzie, które może być dobrowolnie stosowane przez placówki kształcenia zawodowego w celu podnoszenia jakości, oparte na zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady z 2009 r. w sprawie europejskich ram odniesienia na rzecz zapewnienia jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym (EQARF/EQAVET).


Organy odpowiedzialne

Organy odpowiedzialne za zewnętrzne zapewnianie jakości

Zasadniczą rolę w zewnętrznym zapewnianiu jakości odgrywają organy nadzoru pedagogicznego, które odpowiadają za trzy wspomniane wyżej zadania w ramach nadzoru pedagogicznego: ewaluację, kontrolę oraz wspomaganie przedszkoli, szkół i placówek. Organami nadzoru pedagogicznego są:

  • Minister Edukacji Narodowej (minister właściwy do spraw oświaty i wychowania) oraz ministrowie właściwi do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, rolnictwa i środowiska oraz Minister Sprawiedliwości, którzy nadzorują określone typy szkół;
  • kuratorzy oświaty.

Minister właściwy ds. oświaty i wychowania

Zgodnie ze znowelizowaną ustawą o systemie oświaty z 1991 r. minister właściwy ds. oświaty i wychowania sprawuje bezpośredni nadzór pedagogiczny nad określonymi szkołami i placówkami (szkołami przy polskich placówkach dyplomatycznych, konsularnych i wojskowych za granicą, publicznymi ogólnokrajowymi placówkami kształcenia ustawicznego i doskonalenia nauczycieli oraz szkołami i placówkami o charakterze eksperymentalnym) oraz nadzoruje i koordynuje sprawowanie nadzoru pedagogicznego na terenie całego kraju, a w szczególności działalność kuratoriów oświaty w tym zakresie. W tym celu minister:

  • ustala podstawowe kierunki realizacji przez kuratorów oświaty polityki oświatowej państwa, w szczególności zadań z zakresu nadzoru pedagogicznego;
  • kontroluje sprawność i efektywność nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez kuratorów oświaty oraz przestrzeganie przepisów obowiązujących w tym zakresie, a także może wydawać na piśmie kuratorom oświaty wiążące ich wytyczne i polecenia, z wyjątkiem indywidualnych spraw rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnej;
  • może żądać od kuratorów oświaty informacji, dokumentów i sprawozdań okresowych lub dotyczących określonych spraw;
  • może organizować szkolenia, narady i konferencje kuratorów oświaty;
  • może ogłaszać w wydawanym przez siebie dzienniku urzędowym zalecane standardy wyposażenia szkół niezbędne do nauczania przedmiotów ogólnokształcących.

W ramach swych zadań minister określa w drodze rozporządzenia, w porozumieniu z pozostałymi właściwymi ministrami, szczegółowe zasady sprawowania nadzoru pedagogicznego, tj. przeprowadzania ewaluacji i kontroli oraz wspomagania przedszkoli, szkół i placówek. Ponadto minister publikuje obowiązujący dla kuratorów oświaty plan nadzoru pedagogicznego na każdy rok szkolny, który określa zakres oraz tematykę ewaluacji i kontroli zewnętrznych.

Pozostali wymienieni wyżej ministrowie sprawują nadzór pedagogiczny nad określonymi szkołami lub placówkami zgodnie z zakresem działalności swego resortu (m.in. szkołami artystycznymi, rolniczymi i leśnymi). Te szkoły i placówki podlegają jednak nadzorowi pedagogicznemu zgodnie ze szczegółowymi zasadami określonymi w rozporządzeniu przez Ministra Edukacji Narodowej w porozumieniu z tymi ministrami. Ponadto pozostali ministrowie mogą tworzyć specjalistyczne jednostki nadzoru pedagogicznego.

Kuratorzy oświaty

Kuratorzy oświaty są kierownikami kuratoriów oświaty, które stanowią jednostkę organizacyjną administracji rządowej na szczeblu województwa. Zgodnie ze znowelizowaną w styczniu 2016 r. ustawą o systemie oświaty kandydata na kuratora w danym województwie wyłania się w drodze konkursu. Kuratora powołuje i odwołuje Minister Edukacji Narodowej na wniosek wojewody (kierującego organem administracji rządowej na szczeblu województwa). Jeżeli do konkursu nie przystąpił żaden kandydat lub żaden nie został w wyniku konkursu wyłoniony, Minister może powołać na stanowisko kuratora wybraną przez siebie osobę, która spełnia określone w ustawie warunki konkursu, oraz odwołać urzędującego kuratora z własnej inicjatywy. Tym samym kuratorzy nie są organami niezależnymi od władz centralnych. Zgodnie z ustawą o systemie oświaty kurator oświaty sprawuje nadzór pedagogiczny nad publicznymi i niepublicznymi przedszkolami, szkołami i placówkami, które znajdują się na obszarze danego województwa. Działania te są podejmowane przez kuratora zgodnie ze szczegółowymi zasadami nadzoru pedagogicznego, ustanowionymi przez ministra w odpowiednim rozporządzeniu, oraz określonymi przez ministra kierunkami polityki oświatowej państwa w zakresie nadzoru pedagogicznego i corocznym planem nadzoru pedagogicznego.

Szczegółowe zadania kuratora oświaty są określone w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego:

  • Kurator opracowuje na każdy rok szkolny plan nadzoru pedagogicznego dla swego województwa, określający liczbę całościowych i problemowych ewaluacji zewnętrznych wraz z zakresem ewaluacji problemowej oraz liczbę i tematykę kontroli zewnętrznych w podległych mu przedszkolach, szkołach i placówkach, a także przedstawia ministrowi wnioski z nadzoru pedagogicznego w danym roku.
  • W ramach dwóch z trzech wspomnianych wyżej form nadzoru pedagogicznego, tj. ewaluacji i kontroli, kurator wyznacza zespoły przeprowadzające ewaluacje i kontrole zewnętrzne spośród wizytatorów zatrudnionych w danym kuratorium oraz rozpatruje ewentualne zastrzeżenia do raportów tych zespołów, przedstawiane przez dyrektorów ocenianych lub kontrolowanych przedszkoli, szkół lub placówek.
  • Jeżeli ewaluacja wykaże, że przedszkole, szkoła lub placówka nie spełnia określonych wymagań, które wskazano w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z 6 sierpnia 2015 r. w sprawie wymagań wobec szkół i placówek, kurator poleca jego/jej dyrektorowi opracowanie programu i harmonogramu poprawy efektywności kształcenia lub wychowania w ustalonym terminie, a po 3 latach przeprowadza się ponowną ewaluację. W przypadku przedszkoli wymagania te dotyczą nabywania wiadomości i umiejętności określonych w podstawie programowej, aktywności dzieci, kształtowania postaw i respektowania norm społecznych oraz wspomagania rozwoju dzieci. W przypadku szkół i placówek odnoszą się one do organizowania procesów edukacyjnych w sposób sprzyjający uczeniu się, nabywania wiadomości i umiejętności określonych w podstawie programowej, aktywności uczniów, kształtowania postaw i respektowania norm społecznych, wspomagania rozwoju uczniów oraz współpracy nauczycieli. Analogicznie kurator poleca usunięcie nieprawidłowości stwierdzonych w trakcie kontroli. Jeżeli dyrektor nie wykona polecenia kuratora, kurator podejmuje działania, które skutkują odwołaniem dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki publicznej lub mogą skutkować likwidacją przedszkola, szkoły lub placówki niepublicznej.
  • W ramach wspomagania przedszkoli, szkół i innych placówek, stanowiącego trzecią formę nadzoru, zadania kuratora obejmują m.in. przygotowywanie i publikowanie na stronie internetowej kuratorium analiz wyników nadzoru pedagogicznego, włącznie z wnioskami z ewaluacji i kontroli zewnętrznych, oraz promowanie wykorzystania ewaluacji w celu doskonalenia działalności szkół.

Komisje Egzaminacyjne

Za system zewnętrznego oceniania uczniów, który także stanowi element zewnętrznego zapewniania jakości, odpowiadają: Centralna Komisja Egzaminacyjna (CKE) i 8 Okręgowych Komisji Egzaminacyjnych (OKE), obejmujących łącznie terytorium całego kraju. CKE i OKE, które powstały w 1999 r., są jednostkami finansowanymi z budżetu państwa i podległymi Ministrowi Edukacji Narodowej, a ich zadania określa znowelizowana ustawa o systemie oświaty z 1991 r. Do najważniejszych zadań CKE i OKE należy przygotowywanie i przeprowadzanie sprawdzianów / egzaminów zewnętrznych, analizowanie ich wyników oraz opracowywanie raportów z przeprowadzonych sprawdzianów i egzaminów.

Organy odpowiedzialne za wewnętrzne zapewnianie jakości

Wewnętrzne zapewnianie jakości w ramach nadzoru pedagogicznego jest uregulowane przepisami znowelizowanej ustawy o systemie oświaty z 1991 r. i rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego. Za wewnętrzny nadzór pedagogiczny odpowiada dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze. Dyrektor wraz z pozostałą kadrą kierowniczą obowiązkowo przeprowadzają ewaluację wewnętrzną i wykorzystują jej wyniki do doskonalenia pracy przedszkola, szkoły lub placówki oraz kontrolują przestrzeganie przez nauczycieli przepisów prawa. Wspomagają także nauczycieli w realizacji ich zadań, w szczególności poprzez diagnozę pracy przedszkola, szkoły lub placówki, planowanie działań rozwojowych, m.in. motywowanie do doskonalenia i rozwoju zawodowego, oraz prowadzenie działań rozwojowych, m.in. organizowanie szkoleń i narad.

Przepisy pozostawiają dyrektorowi swobodę decyzji o zakresie ewaluacji wewnętrznej. Dyrektor wykonuje swe zadania na podstawie planu nadzoru pedagogicznego na każdy rok szkolny, który przedstawia radzie pedagogicznej przedszkola, szkoły lub placówki przed rozpoczęciem roku. Po zakończeniu roku dyrektor przedstawia radzie wyniki i wnioski z wewnętrznego nadzoru pedagogicznego. Przepisy nie definiują wprost roli rady pedagogicznej czy indywidualnych nauczycieli w samej ewaluacji wewnętrznej. Zaangażowanie nauczycieli w procesy ewaluacji wewnętrznej jest jednak nie tylko dobrą praktyką promowaną podczas szkoleń w zakresie ewaluacji dla dyrektorów, ale także jednym z aspektów uwzględnianych w ewaluacji zewnętrznej.

Zgodnie z przepisami dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki dokonuje także obowiązkowej oceny indywidualnych nauczycieli, tj. oceny pracy i oceny dorobku zawodowego. Ocena pracy nauczyciela jest przeprowadzana w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego na podstawie ustawy z dnia 26 stycznia 1982 – Karta Nauczyciela i rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 grudnia 2012 r. w sprawie kryteriów i trybu dokonywania oceny pracy nauczyciela, trybu postępowania odwoławczego oraz składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego. Przepisy te określają ogólne kryteria oceny, trzy opisowe oceny przyznawane w wyniku oceny oraz procedurę oceny, natomiast dyrektor wraz z radą pedagogiczną samodzielnie określają szczegółowe kryteria stanowiące podstawę przyznania każdej z trzech opisowych ocen. Dokonując oceny pracy nauczyciela, dyrektor może zasięgnąć opinii samorządu uczniowskiego oraz może lub – na wniosek nauczyciela – jest zobowiązany zasięgnąć opinii doradcy metodycznego. Nauczyciel może złożyć odwołanie od decyzji dyrektora do zewnętrznego organu nadzoru pedagogicznego, tj. kuratora oświaty.

W przypadku oceny dorobku zawodowego nauczyciela, związanej z ubieganiem się o wyższy stopień zawodowy, szczegółowe zasady określa Karta Nauczyciela i rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 1 marca 2013 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego. Dyrektor ocenia dorobek zawodowy nauczyciela przed złożeniem przez niego wniosku o wszczęcie postępowania, które prowadzi do nadania wyższego stopnia zawodowego. Podobnie jak w przypadku oceny pracy, nauczyciel może odwołać się od dokonanej przez dyrektora oceny dorobku do kuratora oświaty. Zob. też informacje o ocenie nauczycieli w rozdziale 9.2.

Podejścia i metody zapewniania jakości

Istniejące rozwiązania omówiono poniżej w podziale na:

  • zewnętrzne zapewnianie jakości, ze szczególnym uwzględnieniem ewaluacji przedszkoli, szkół i placówek (wraz z powiązaną z nią kontrolą i wspomaganiem) jako podstawy systemu zapewniania jakości oraz, dodatkowo, zewnętrzne ocenianie uczniów, które służy m.in. podnoszeniu jakości kształcenia;
  • wewnętrzne zapewnianie jakości, obejmujące ewaluację pracy przedszkola, szkoły lub placówki (wraz z powiązaną z nią kontrolą i wspomaganiem) oraz ocenę indywidualnych nauczycieli.

Terminy ‘ewaluacja’, ‘kontrola’ i ‘wspomaganie’ zostały zdefiniowane we wspomnianym wyżej rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie nadzoru pedagogicznego. Ewaluacja oznacza proces gromadzenia, analizowania i komunikowania informacji o wartości działań podejmowanych przez przedszkole, szkołę lub placówkę, a jej wyniki wykorzystuje się w procesie podejmowania decyzji służących zapewnieniu wysokiej jakości organizacji procesów kształcenia, wychowania i opieki oraz ich efektów w przedszkolu, szkole lub placówce. Kontrola oznacza działania służące ocenie stanu przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności przedszkola, szkoły lub placówki. Wspomaganie ma na celu inspirowanie i intensyfikowanie procesów służących poprawie i doskonaleniu pracy przedszkola, szkoły lub placówki, ukierunkowanych na rozwój uczniów.

Zewnętrzne zapewnianie jakości

Podstawę zewnętrznego zapewniania jakości stanowi jednolity system nadzoru pedagogicznego, obejmujący wczesną opiekę i edukację oraz edukację szkolną. Celom zapewniania jakości służy także system zewnętrznego oceniania uczniów, obejmujący wyłącznie edukację szkolną i oparty na odrębnych szczegółowych uregulowaniach. W ramach zewnętrznego zapewniania jakości nie prowadzi się oceny indywidualnych nauczycieli.

Zewnętrzna ewaluacja przedszkoli, szkół i placówek

Ewaluacja zewnętrzna przedszkola, szkoły i placówki stanowi jedno z narzędzi nadzoru pedagogicznego, który obejmuje również kontrolę przestrzegania przez przedszkola, szkoły i placówki przepisów prawnych oraz wspomaganie ich w działaniach na rzecz doskonalenia swej pracy. Wprawdzie w kontekście zapewniania jakości kluczowe znaczenie ma ewaluacja, poniżej omówiono wszystkie te trzy elementy, ponieważ łącznie decydują one o szeroko rozumianej jakości pracy przedszkoli, szkół i placówek.

Ewaluacja

Ewaluacja zewnętrzna jest przeprowadzana w zakresie wymagań określonych we wspomnianym wyżej rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie wymagań wobec szkół i placówek. Pod względem zakresu wyodrębnia się ewaluację całościową i ewaluacją problemową. Ewaluacja całościowa obejmuje wszystkie wymagania określone w rozporządzeniu (12 blokowych wymagań – zob. niżej), a ewaluacja problemowa dotyczy wybranych wymagań. Oprócz tych wymagań rozporządzenie przedstawia charakterystykę tych wymagań na poziomie podstawowym i wysokim. Wymagania te są wspólne dla wczesnej opieki i edukacji (przedszkoli i innych form edukacji przedszkolnej) oraz edukacji szkolnej (jednakowe wymagania dla szkół na wszystkich poziomach edukacji i innych placówek, włącznie ze szkołami dla dorosłych i innymi placówkami prowadzącymi kształcenie dorosłych), z wyjątkiem uwzględniania sprawdzianu / egzaminów zewnętrznych w edukacji szkolnej.

Wymagania

Zestawienie wymagań przedstawiono w tabeli poniżej.


Nr. Wymagania wobec przedszkoli Wymagania wobec szkół (i placówek)
1 Przedszkole realizuje koncepcję pracy ukierunkowaną na rozwój dzieci. Szkoła realizuje koncepcję pracy ukierunkowaną na rozwój uczniów.
2 Procesy wspomagania rozwoju i edukacji dzieci są zorganizowane w sposób sprzyjający uczeniu się. Procesy edukacyjne są zorganizowane w sposób sprzyjający uczeniu się.
3 Dzieci nabywają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej. Uczniowie nabywają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej.
4 Dzieci są aktywne. Uczniowie są aktywni.
5 Kształtowane są postawy i respektowane normy społeczne. Kształtowane są postawy i respektowane normy społeczne.
6 Przedszkole wspomaga rozwój dzieci, z uwzględnieniem ich indywidualnej sytuacji. Szkoła wspomaga rozwój uczniów, z uwzględnieniem ich indywidualnej sytuacji.
7 Nauczyciele współpracują w planowaniu i realizowaniu procesów edukacyjnych. Nauczyciele współpracują w planowaniu i realizowaniu procesów edukacyjnych.
8 Promowana jest wartość wychowania przedszkolnego. Promowana jest wartość edukacji.
9 Rodzice są partnerami przedszkola. Rodzice są partnerami szkoły.
10 Wykorzystywane są zasoby przedszkola i środowiska lokalnego na rzecz wzajemnego rozwoju. Wykorzystywane są zasoby szkoły oraz środowiska lokalnego na rzecz wzajemnego rozwoju.
11 Przedszkole w planowaniu pracy uwzględnia wnioski z analizy badań zewnętrznych i wewnętrznych. Szkoła, organizując procesy edukacyjne, uwzględnia wnioski z analizy wyników sprawdzianu / egzaminu zewnętrznego / egzaminu maturalnego / egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie oraz innych badań zewnętrznych i wewnętrznych.
12 Zarządzanie przedszkolem służy jego rozwojowi. Zarządzanie szkołą służy jej rozwojowi.

W zewnętrznej ewaluacji tych aspektów uwzględnia się wyniki ewaluacji wewnętrznej. Zespół przeprowadzający ewaluację zewnętrzną jest zobowiązany do zapoznania się z wynikami ewaluacji wewnętrznej i porównania ich z wynikami własnych badań.

Częstotliwość ewaluacji

Zgodnie z przepisami ewaluacje zewnętrzne przeprowadza się jako działania zarówno planowe, jak i doraźne. Przepisy nie określają częstotliwości ewaluacji zewnętrznej. Ewaluacje planowe są dokonywane zgodnie z kierunkami polityki oświatowej i planem nadzoru pedagogicznego, w których Minister Edukacji Narodowej określa zakres ewaluacji na każdy rok szkolny. Na przykład zgodnie z kierunkami polityki oświatowej na rok szkolny 2015/16 ewaluacje całościowe stanowiły 10% wszystkich ewaluacji, ewaluacje problemowe – 60% ewaluacji, a ewaluacje problemowe w zakresie wybranym przez kuratora oświaty na podstawie wniosków z nadzoru pedagogicznego – 30%. W ramach puli 60% ewaluacje problemowe w przedszkolach dotyczyły wymagań 1, 4 i 6, a w szkołach – wymagań 3, 6 i 11 (zob. tabela wyżej). Wytyczne ministra nie określają liczby czy odsetka przedszkoli, szkół i placówek podlegających ewaluacji w danym roku.

W ramach wyznaczonych przez ministra kuratorzy oświaty opracowują na każdy rok szkolny bardziej szczegółowe plany nadzoru pedagogicznego dla przedszkoli, szkół i placówek w swym województwie. Kryteria wyboru przedszkoli, szkół i placówek, które zostaną poddane ewaluacji w danym roku, nie są określone w przepisach, a o ich wyborze decyduje kurator oświaty. Kurator może uwzględnić na przykład takie kryteria jak okres, który upłynął od ostatniej wizytacji/ewaluacji w danym przedszkolu, szkole lub placówce, słabe wyniki kształcenia, skargi i nieprawidłowości oraz dobrowolne zgłoszenia przedszkoli, szkół i placówek. Doraźne ewaluacje zewnętrzne są przeprowadzane w przypadku, gdy zajdzie potrzeba podjęcia działań, które nie zostały ujęte w planie nadzoru pedagogicznego.

Procedura ewaluacji

Przepisy określają jedynie ogólnie procedurę ewaluacji zewnętrznej. Ewaluację zewnętrzną przeprowadzają zespoły wyznaczone przez kuratora oświaty (ale w przypadku szkół i placówek, nad którymi nadzór pedagogiczny jest sprawowany przez więcej niż jeden organ, np. szkół artystycznych czy rolniczych (zob. rozdział 11.1.1 – Organy odpowiedzialne), przepisy umożliwiają wyznaczenie wspólnego zespołu ewaluacyjnego). Kurator oświaty wyznacza osobę lub zespół spośród wizytatorów ds. ewaluacji pracujących w danym kuratorium. Wizytatorzy przeprowadzający ewaluację muszą posiadać następujące, określone w przepisach, kwalifikacje: dyplom magisterski, co najmniej pięcioletni staż pracy pedagogicznej oraz ukończone formy doskonalenia zawodowego w zakresie administracji lub zarządzania bądź przynajmniej dwuletni staż pracy na stanowisku kierowniczym w przedszkolu/szkole/placówce lub przynajmniej dwuletni staż pracy w organie nadzoru pedagogicznego bądź organie prowadzącym przedszkole/szkołę/placówkę. Ponadto są oni zobowiązani do ukończenia, przynajmniej raz na dwa lata, kursu doskonalenia zawodowego w zakresie ewaluacji.

Po przeprowadzeniu ewaluacji wizytator lub zespół wizytatorów przedstawia wyniki i wnioski radzie pedagogicznej przedszkola, szkoły lub placówki (organowi kolegialnemu, w którego skład wchodzi dyrektor jako przewodniczący i wszyscy nauczyciele). Następnie wizytator lub zespół opracowuje raport, który zawiera wyniki ewaluacji, obejmujące opis działań przedszkola, szkoły lub placówki w zakresie badanych wymagań oraz stwierdzenia określające, czy przedszkole, szkoła lub placówka spełnia badane wymagania, oraz wnioski z ewaluacji. Kurator oświaty przekazuje raport dyrektorowi przedszkola, szkoły lub placówki oraz organowi prowadzącemu przedszkole, szkołę lub placówkę. Dyrektor może zgłosić zastrzeżenia do raportu, które są rozpatrywane przez kuratora. W przypadku uzasadnionych zastrzeżeń w raporcie wprowadza się zmiany.

Bardziej szczegółowe wskazówki i dobre praktyki dotyczące przeprowadzania ewaluacji zewnętrznej przedstawiono w dokumencie „Model i zalecany przebieg ewaluacji zewnętrznej szkół oraz placówek” (http://www.npseo.pl/data/documents/4/313/313.pdf), przygotowanym w ramach wspomnianego wcześniej projektu „Program wzmocnienia efektywności systemu nadzoru pedagogicznego i oceny jakości pracy szkoły – etap III”. Model ten został wprowadzony we wrześniu 2013 r. i zaktualizowany w 2014 r.

Narzędzia ewaluacji

Przepisy nie określają narzędzi ewaluacji, ale zalecane narzędzia zostały przedstawione we wspomnianym wyżej dokumencie „Model i zalecany przebieg ewaluacji zewnętrznej …”. W praktyce, zgodnie z zaleceniami, zespoły ewaluacyjne wykorzystują różne metody badawcze. Są to m.in. takie metody ilościowe jak badania ankietowe i takie metody jakościowe jak analiza dokumentów, wywiady indywidualne i grupowe z udziałem szerokiego grona zainteresowanych (dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki, nauczycieli i innych pracowników, uczniów, rodziców, przedstawicieli organu prowadzącego przedszkole, szkołę lub placówkę oraz instytucji współpracujących ze szkołą, np. poradni psychologiczno-pedagogicznej, ośrodka kultury, organizacji pozarządowych) oraz obserwacja zajęć.

Skutki ewaluacji

Skutki ewaluacji są określone w przepisach. Jeżeli przedszkole, szkoła lub placówka nie spełnia wymagań wskazanych w rozporządzeniu w sprawie wymagań (wymagania 3-6 dla przedszkoli, wymagania 2-5 i 7 dla szkół i placówek – zob. tabela wyżej), kurator oświaty poleca jego/jej dyrektorowi opracowanie programu i harmonogramu poprawy efektywności kształcenia lub wychowania, a po 3 latach przeprowadza się ponowną ewaluację. W przypadku przedszkola, szkoły lub placówki publicznej niedopełnienie obowiązku opracowania programu i harmonogramu poprawy efektywności skutkuje złożeniem przez kuratora wniosku o odwołanie dyrektora do organu prowadzącego przedszkole, szkołę lub placówkę, który jest wiążący dla tego organu. W analogicznym przypadku przedszkole, szkoła lub placówka niepubliczna może zostać wykreślona z ewidencji szkół i placówek niepublicznych, co jest równoznaczne z jej likwidacją.

Raporty z ewaluacji

Raporty z ewaluacji zewnętrznych poszczególnych przedszkoli i szkół są publikowane w portalu internetowym „System Ewaluacji Oświaty – Nadzór Pedagogiczny” (http://www.npseo.pl), założonym w ramach wspomnianego wcześniej projektu systemowego „Program wzmocnienia efektywności systemu nadzoru pedagogicznego i oceny jakości pracy szkoły” (zob. wstępny pod-rozdział dotyczący ‘Zapewniania jakości’). Przedstawiają one informacje, które umożliwiają analizę porównawczą wyników ewaluacji w przedszkolach, szkołach i placówkach.

Ponadto każdego roku kuratorzy oświaty obowiązkowo opracowują dla ministra raporty z wynikami nadzoru pedagogicznego, z ewaluacją włącznie, w swym województwie i publikują zbiorcze raporty z ewaluacji na stronach internetowych. Wnioski z tych raportów są wykorzystywane przez kuratorów do opracowywania planu nadzoru pedagogicznego na kolejny rok szkolny, z uwzględnieniem konkretnych działań, które służą podnoszeniu jakości pracy przedszkoli, szkół i placówek. Coroczne raporty podsumowujące ewaluacje na poziomie krajowym („Jakość edukacji – Dane i wnioski z ewaluacji zewnętrznych”, obecnie raporty za lata 2010-2015) są publikowane we wspomnianym wyżej portalu Nadzoru Pedagogicznego. Wnioski z raportów wykorzystuje się przy określaniu głównych kierunków polityki oświatowej i planu nadzoru pedagogicznego na kolejny rok na poziomie krajowym.

Kontrola

Celem kontroli jest ocena stanu przestrzegania przez przedszkole, szkołę lub placówkę przepisów dotyczących działalności dydaktycznej, oświatowej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej przedszkoli, szkół i placówek. W zakresie planowych i doraźnych kontroli obowiązują podobne rozwiązania jak w przypadku ewaluacji.

Procedura kontroli jest określona w przepisach. Podobnie jak ewaluacje, kontrole zewnętrzne przeprowadzają osoby lub zespoły powoływane przez kuratora spośród wizytatorów zatrudnionych w kuratorium oświaty. Wizytatorzy przeprowadzający kontrole muszą posiadać takie same kwalifikacje jak wizytatorzy dokonujący ewaluacji z wyjątkiem tego, że w tym przypadku nie obowiązuje wymóg ukończenia kursu doskonalenia zawodowego w zakresie ewaluacji. W trakcie kontroli wizytatorzy wykorzystują jednolite arkusze kontroli zatwierdzone przez ministra, które dotyczą określonych zagadnień będących przedmiotem kontroli. Protokół przygotowywany w wyniku kontroli jest przekazywany przez kontrolujących dyrektorowi przedszkola, szkoły lub placówki. Dyrektor ma prawo zgłosić zastrzeżenia do protokołu, które są rozpatrywane przez kuratora oświaty, a w przypadku uzasadnionych zastrzeżeń wprowadza się zmiany w protokole.

Przepisy przewidują podobne konsekwencje uchybień w przestrzeganiu przepisów jak w przypadku ewaluacji. Jeżeli kontrola wykaże uchybienia, kurator poleca dyrektorowi przedszkola, szkoły lub placówki ich usunięcie. Konsekwencją niewykonania takiego polecenia jest odwołanie dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki publicznej przez jej organ prowadzący lub możliwość wykreślenia z ewidencji, tj. likwidacji, przedszkola, szkoły lub placówki niepublicznej.

Protokoły z kontroli poszczególnych przedszkoli, szkół i placówek nie są publikowane. Zbiorcze wyniki kontroli są przedstawiane w corocznych raportach z nadzoru pedagogicznego, które kuratorzy oświaty obowiązkowo przygotowują dla Ministra Edukacji Narodowej. Wyniki kontroli są wykorzystywane przy opracowywaniu planów nadzoru pedagogicznego w kolejnych latach.

Wspomaganie

Zgodnie z przepisami kuratorzy oświaty mają obowiązek wspomagania przedszkoli, szkół i placówek, w szczególności poprzez następujące działania:

  • przygotowywanie i publikowanie na stronie internetowej kuratorium analiz wyników nadzoru pedagogicznego, włącznie z wnioskami z ewaluacji i kontroli zewnętrznych;
  • promowanie wykorzystania ewaluacji w celu doskonalenia działalności przedszkoli, szkół i placówek.

Zewnętrzne ocenianie uczniów

System zewnętrznego oceniania uczniów, obejmujący wyłącznie edukację szkolną, jest związany z zapewnianiem jakości w tym sensie, że wyniki egzaminów zewnętrznych mierzą w sposób obiektywny efekty pracy szkół, a analiza tych wyników ma przyczyniać się do podnoszenia jakości kształcenia. Ponadto analiza wyników egzaminów zewnętrznych stanowi jedno z wymagań w ewaluacji zewnętrznej szkół (zob. wymagania uwzględniane w ewaluacji zewnętrznej wyżej).

System ten obejmuje następujące standaryzowane sprawdziany/egzaminy zewnętrzne:

  • powszechny obowiązkowy sprawdzian na zakończenie sześcioletniej szkoły podstawowej (przewidziany do likwidacji w 2017 r. – zob. podrozdział wstępny);
  • powszechny, obowiązkowy egzamin na zakończenie trzyletniego gimnazjum (szkoły średniej I stopnia);
  • powszechny, nieobowiązkowy egzamin (egzamin maturalny) na zakończenie szkoły średniej II stopnia (z wyjątkiem zasadniczej szkoły zawodowej), który uprawnia do ubiegania się o przyjęcie na studia wyższe;
  • Egzamin zawodowy m.in. dla uczniów i absolwentów średniej szkoły zawodowej II stopnia i szkoły policealnej (egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe i wprowadzony w 2012 r. egzamin potwierdzający kwalifikacje w zawodzie).

Szczegółowe raporty z wynikami egzaminów są publikowane przez Okręgowe Komisje Egzaminacyjne (OKE) na szczeblu danego okręgu i przez Centralną Komisję Egzaminacyjną (CKE) na szczeblu krajowym. Wyniki egzaminów są wykorzystywane zarówno w działaniach służących podnoszeniu jakości, które podejmują kuratorzy w ramach nadzoru pedagogicznego na szczeblu wojewódzkim, jak i w tworzeniu polityki oświatowej przez centralne władze oświatowe.

Bardziej szczegółowe informacje o egzaminach zewnętrznych na poszczególnych poziomach edukacji przedstawiono w podrozdziałach 5.3 (sprawdzian na zakończenie szkoły podstawowej), 6.3 (egzamin gimnazjalny), 6.6 (egzamin maturalny) i 6.9 (egzaminy zawodowe).

Wewnętrzne zapewnianie jakości

Podobnie jak w zewnętrznym zapewnianiu jakości, w ramach wewnętrznego zapewniania jakości funkcjonują trzy mechanizmy wewnętrznego nadzoru pedagogicznego: ewaluacja, kontrola i wspomaganie. Ponadto na podstawie odrębnych szczegółowych przepisów ocenie podlegają indywidualni nauczyciele. Wszystkie te rozwiązania obowiązują zarówno w sektorze wczesnej opieki i edukacji, jak i w sektorze edukacji szkolnej.

Wewnętrzna ewaluacja przedszkoli, szkół i placówek

Ze względu na wzajemne powiązania mechanizmów ewaluacji, kontroli i wspomagania, poniżej omówiono wszystkie te trzy elementy nadzoru pedagogicznego.

Ewaluacja

Podobnie jak w zewnętrznym zapewnianiu jakości, wewnętrzna ewaluacja przedszkoli, szkół i placówek jest ukierunkowana na jakość ich pracy. Ewaluacja wewnętrzna jest obowiązkowo przeprowadzana w każdym roku szkolnym, ale dyrektorzy przedszkoli, szkół i placówek mają większą swobodę niż kuratorzy w przypadku ewaluacji zewnętrznej – zgodnie z przepisami planowe i doraźne działania w zakresie ewaluacji wewnętrznej dotyczą zagadnień, jakie przedszkole, szkoła czy placówka uznaje za istotne w swej działalności. O zakresie i przedmiocie ewaluacji wewnętrznej decyduje dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą, ale zgodnie z ideą ewaluacji wewnętrznej jako działania zespołowego te kwestie powinny być przedmiotem uzgodnień ze wszystkimi nauczycielami.

Zgodnie z przepisami ewaluację wewnętrzną przeprowadza się na podstawie planu nadzoru pedagogicznego, przygotowywanego na każdy rok szkolny przez dyrektora i przedstawianego radzie pedagogicznej przedszkola, szkoły lub placówki. Plan nadzoru musi określać cele, zakres i przedmiot oraz harmonogram ewaluacji wewnętrznej. W związku z tym, że działania w ramach ewaluacji powinny wynikać z potrzeb danego przedszkola, szkoły lub placówki, opracowywany przez dyrektora plan nadzoru pedagogicznego może, ale nie musi uwzględniać kierunków polityki oświatowej czy priorytetowych zadań w zakresie nadzoru pedagogicznego określonych przez ministra. Należy w nim natomiast uwzględnić wnioski z nadzoru pedagogicznego w poprzednim roku.

Ewaluację wewnętrzną przeprowadza dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą. Niezależnie od tego należy przewidzieć aktywną rolę wszystkich nauczycieli. Zaangażowanie nauczycieli decyduje o zasadności całego procesu, ale jest także uwzględnione w ewaluacji zewnętrznej.

Przepisy nie określają procedury ewaluacji wewnętrznej, a jedynym narzędziem wspomnianym w przepisach jest obserwacja – dyrektor obserwuje prowadzone przez nauczycieli zajęcia oraz inne działania wynikające ze statutowych działań przedszkola, szkoły czy placówki. W praktyce oznacza to, że obserwacja może obejmować zarówno hospitacje lekcji i innych zajęć, jak i na przykład obserwację spotkań nauczycieli z rodzicami.

Wyniki i wnioski z ewaluacji wewnętrznej w danym roku szkolnym są przedstawiane przez dyrektora radzie pedagogicznej w sprawozdaniu z całości zadań, jakie wykonał w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego. Wyniki ewaluacji wewnętrznej nie są publikowane, ale są obowiązkowo wykorzystywane do doskonalenia jakości pracy przedszkola, szkoły lub placówki oraz uwzględniane w ewaluacji zewnętrznej.

Kontrola

Podobnie jak w zewnętrznym zapewnianiu jakości, planowe i doraźne kontrole wewnętrzne służą sprawdzeniu, czy nauczyciele przestrzegają przepisów prawnych. Planowe kontrole odbywają się zgodnie z wspomnianym wyżej planem nadzoru pedagogicznego, przygotowywanym przez dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki i przedstawianym radzie pedagogicznej. Plan nadzoru zawiera tematykę i terminy kontroli.

Za przeprowadzanie kontroli wewnętrznych odpowiada dyrektor przedszkola szkoły lub placówki we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą. Przepisy nie określają procedur ani narzędzi kontroli, z wyjątkiem wykorzystywania do tego celu metody obserwacji zajęć prowadzonych przez nauczycieli.

Wyniki i wnioski z kontroli wewnętrznych w danym roku szkolnym są przedstawiane przez dyrektora radzie pedagogicznej w sprawozdaniu z całości zadań wykonanych w ramach nadzoru pedagogicznego.

Wspomaganie

Zgodnie z przepisami wspomaganie nauczycieli w realizacji ich zadań należy do obowiązków w zakresie nadzoru pedagogicznego, jakie dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki wykonuje we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą. Wspomaganie nauczycieli obejmuje w szczególności:

  • diagnozę pracy przedszkola, szkoły lub placówki,
  • planowanie działań rozwojowych, włącznie z motywowaniem nauczycieli do doskonalenia i rozwoju zawodowego,
  • prowadzenie działań rozwojowych, włącznie z organizowaniem szkoleń i narad.

Tematyka szkoleń i narad jest określana w planie nadzoru pedagogicznego na dany rok szkolny, przygotowywanym przez dyrektora i przedstawianym radzie pedagogicznej, a działania podjęte w danym roku są przedstawiane radzie w corocznym całościowym sprawozdaniu dyrektora z nadzoru pedagogicznego.

Wewnętrzna ocena nauczycieli

W ramach oceny indywidualnych nauczycieli wyodrębnia się ocenę pracy nauczycieli i ocenę dorobku zawodowego nauczycieli. Zasady przeprowadzania tych ocen, określone w przepisach, są jednakowe dla nauczycieli zatrudnionych w sektorze wczesnej opieki i edukacji oraz sektorze edukacji szkolnej.

Ocena pracy nauczyciela

Ocena pracy dotyczy wszystkich nauczycieli, z wyjątkiem nauczycieli posiadających stopień stażysty, tj. pierwszy z czterech stopni awansu zawodowego nauczycieli, ponieważ nauczyciele-stażyści podlegają ocenie dorobku zawodowego ubiegając się o awans na stopień nauczyciela kontraktowego po przepracowaniu jednego roku szkolnego (9 miesięcy). Przepisy nie określają minimalnej obowiązkowej częstotliwości oceny pracy – praca nauczyciela może podlegać ocenie w dowolnym czasie, nie wcześniej jednak niż po upływie roku od poprzedniej oceny pracy lub oceny dorobku zawodowego.

Zgodnie z przepisami ocena pracy jest przeprowadzana z inicjatywy dyrektora lub na wniosek samego nauczyciela, organu sprawującego nadzór pedagogiczny, organu prowadzącego szkołę, rady szkoły bądź rady rodziców. Oceny pracy dokonuje dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego, przy czym dyrektor może zasięgnąć opinii samorządu uczniowskiego oraz może lub (na wniosek nauczyciela) jest zobowiązany zasięgnąć opinii doradcy metodycznego.

Ogólne kryteria oceny są określone w przepisach. Przedmiotem oceny jest stopień realizacji przez nauczyciela przydzielonych mu zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych oraz zadań statutowych szkoły, ze szczególnym uwzględnieniem następujących aspektów:

  • poprawność merytoryczna i metodyczna prowadzonych zajęć, prawidłowość realizacji innych zadań wynikających ze statutu szkoły, kultura i poprawność języka, pobudzanie inicjatywy uczniów, zachowanie odpowiedniej dyscypliny uczniów na zajęciach;
  • zaangażowanie zawodowe nauczyciela (udział w pozalekcyjnej działalności szkoły i pracach zespołów nauczycielskich, podejmowanie innowacyjnych działań w zakresie nauczania, wychowania i opieki, zainteresowanie uczniem i jego środowiskiem, współpraca z rodzicami);
  • aktywność nauczyciela w doskonaleniu zawodowym;
  • działania w zakresie wspomagania wszechstronnego rozwoju ucznia;
  • przestrzeganie porządku pracy (punktualność, pełne wykorzystanie czasu lekcji, właściwe prowadzenie dokumentacji).

Przepisy określają również, że ocena pracy ma charakter opisowy i jest zakończona stwierdzeniem uogólniającym:

  • ocena wyróżniająca,
  • ocena dobra,
  • ocena negatywna.

Te ogólne zasady są uszczegółowiane na poziomie przedszkola, szkoły lub placówki przez radę pedagogiczną (tj. dyrektora i wszystkich nauczycieli). W wewnętrznych procedurach czy regulaminach oceny pracy nauczyciela każde przedszkole, szkoła lub placówka określa warunki przyznawania każdej z trzech możliwych ocen.

W ocenie pracy nauczyciela dyrektor wykorzystuje różne narzędzia, m.in. hospitacje lekcji i innych zajęć, obserwację innych działań nauczyciela, np. spotkań z rodzicami, analizę osiągnięć uczniów, analizę dokumentacji dotyczącej rozwoju zawodowego i rozmowy z nauczycielem. Dyrektor ustala ocenę pracy po zapoznaniu nauczyciela z jej projektem oraz wysłuchaniu jego uwag i ewentualnych zastrzeżeń, a następnie przedstawia i uzasadnia ją w karcie oceny pracy. Nauczyciel ma prawo odwołać się od oceny dyrektora do organu sprawującego nadzór pedagogiczny nad przedszkolem, szkołą lub placówką (kuratora oświaty). Odwołania są rozpatrywane przez zespół powołany przez organ nadzoru, który może podtrzymać ocenę dyrektora lub ustalić nową ocenę. Konsekwencją negatywnej oceny jest rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem.

Sami nauczyciele wykorzystują wyniki oceny pracy w przypadku występowania o wyższy stopień awansu zawodowego czy ubiegania się w drodze konkursu o stanowisko dyrektora. Z kolei dyrektorzy i nauczyciele wykorzystują je w przypadku składania wniosków o nagrody do organów wyższego szczebla czy przyznawania dodatków motywacyjnych i nagród zgodnie z wewnętrznym regulaminem przedszkola, szkoły lub placówki. Ponadto ogólne wnioski z oceny pracy nauczycieli są wykorzystywane do planowania pracy przedszkola, szkoły lub placówki.

Ocena dorobku zawodowego nauczycieli

Ocena dorobku zawodowego jest przeprowadzana wyłącznie w przypadku, gdy nauczyciel ubiega się o kolejny stopień awansu zawodowego (informacje o awansie zawodowym nauczycieli przedstawiono w rozdziale 9.2). Przepisy określają jedynie ogólne zasady oceny dorobku zawodowego. Ocena obejmuje okres stażu, tj. ustalony w przepisach okres zatrudnienia poprzedzający procedurę ubiegania się o awans, i uwzględnia stopień realizacji planu rozwoju zawodowego, zatwierdzonego wcześniej przez dyrektora. Ocenę dorobku przeprowadza dyrektor, przy czym w przypadku nauczycieli posiadających pierwszy lub drugi z czterech stopni awansu propozycję oceny przedstawia dyrektorowi opiekun stażu (tj. nauczyciel pełniący wobec nauczyciela rolę mentora w okresie poprzedzającym wystąpienie o awans zawodowy). Ponadto, dokonując oceny, dyrektor zasięga opinii rady rodziców. Podobnie jak w przypadku oceny pracy, nauczyciel może odwołać się od dokonanej przez dyrektora oceny dorobku do zewnętrznego organu nadzoru pedagogicznego (kuratora oświaty).

Zgodnie z przepisami ocena dorobku zawodowego może zakończyć się oceną pozytywną lub negatywną. Ocena pozytywna umożliwia nauczycielowi wystąpienie o rozpoczęcie postępowania, które prowadzi do nadania wyższego stopnia zawodowego przez odpowiedni organ. W przypadku oceny negatywnej ponowna ocena dorobku może być dokonana zgodnie z określonymi w przepisach zasadami po upływie dziewięciu miesięcy.